3 kwietnia 2012 o godz. 10:36

Areopagitica

/wp-content/uploads/2012/04/areoMIlton

„Areopagitica” należy do najważniejszych tekstów pisanych przeciwko cenzurze, w obronie wolności wypowiedzi, czy szerzej – w obronie prawdy i swobodnej wymiany myśli. Jej autor, John Milton, wielki XVII-wieczny angielski humanista, sam był w pewnym sensie buntownikiem, sprzeciwiał się ograniczaniu swobód nie tylko pisarstwem, ale także czynem, nie bojąc się zarówno ostro krytykować kościół, jak i władze świeckie. Nazywany był „pierwszym piórem rewolucji” jako bliski współpracownik Olivera Cromwella. Ironią jest, że wprowadzeniu swobód wypowiedzi i zniesieniu cenzury w 1653 roku sprzeciwił się sam Cromwell, odrzucając zawarte w tekście Miltona tezy. Cromwell, który przyjął w kwietniu 1653 roku tytuł Lorda Protektora, sam miał dyktatorskie zapędy, a cenzura służyła mu utrzymywaniu w ryzach krytyki – „myśli buntowniczej”, jak sam argumentował. Miltonowi nie dane było dożyć wprowadzenia postulowanych w „Areopagitica” swobód, zasiał jednak bezpowrotnie ferment, który ostatecznie w 1689  roku znalazł wyraz w słynnej „Deklaracji Praw” (Bill of Rights), ograniczającej prawa królewskie, de facto przekazując je w ręce Parlamentu, a także wprowadzającej swobodę wypowiedzi przed Parlamentem (art. 9: „Wolność mów, rozpraw lub postępowania w parlamencie nie ma być oskarżana ani badana przed jakimkolwiek trybunałem lub w jakimkolwiek miejscu poza parlamentem”). Był to początek nowoczesnej demokracji. „Deklaracja Praw” wyprzedziła o sto lat francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela (Déclaration des droits de l’Homme et du Citoyen) z jej słynnym artykułem 11: „Wolna wymiana myśli i poglądów jest jednym z najcenniejszych praw człowieka; każdemu obywatelowi zatem wolno przemawiać, pisać i drukować swobodnie z zastrzeżeniem, że za nadużycie tej wolności odpowiadać będzie w wypadkach, przewidzianych przez ustawę”. Dodajmy, że w znacznym stopniu dzięki inspiracji i działalności Johna Miltona już w 1695 roku całkowicie zniesiono cenzurę w Anglii, na wiele lat wcześniej niż w innych państwach europejskich.
„Areopagitica” powstała w formie mowy – jak głosi tytuł: „w obronie wolności druku do Parlamentu Anglii”. John Milton zaczął nad nią pracować po wydaniu 14 marca 1643 przez angielski Parlament dekretu wprowadzającego instytucję cenzorską, obligującego wydawców do uzyskania zezwolenia na wydanie każdej nowej pozycji. Ostatecznie powstała w formie przewrotnego pamfletu, będącego jednocześnie ostrą krytyką instytucji kościelnych. Milton wydał ją w druku w 1644 roku bez zgłaszania cenzorom, co było decyzją zgodną z głoszonymi przezeń poglądami, jednak brawurową w tamtych czasach. Ostatecznie nie poniósł żadnych konsekwencji, był już wówczas postacią zbyt znaną i cenioną, nie tylko w Anglii, ale też w innych krajach europejskich.

Jak ocenia Bartłomiej Paszylk: „Pamflet »Areopagitica« Johna Miltona był pierwszym stanowczym i popartym argumentami głosem przeciwko cenzurze utworów literackich”. Andrzej Dróżdż, który dokonał pierwszych fragmentów przekładów „Areopagitica” na język polski, pisał: „Antyutopijne, antycenzorskie argumenty, jakich użył Milton w swojej rozprawie, należą do najlepszych osiągnięć sztuki retorycznej. Pisał, że mędrzec pozostanie mędrcem bez względu na rodzaj przeczytanej książki, a głupcowi nie pomoże ani nie zaszkodzi żadna książka, co więcej, ów głuptas może źle zrozumieć tekst dopuszczony do publikacji, choćby nawet było to Pismo Święte, i będzie rozgłaszał swoje teorie, demoralizując nimi innych jemu podobnych. Nie ma więc reguły, na której można by oprzeć i uzasadnić istnienie cenzury. Milton używał wielu argumentów, by uwolnić książki spod władzy znienawidzonych stacjonariuszy. Apelował do rozsądku i żądał zastanowienia się, czy cenzorzy rzeczywiście mogą uwięzić prawdę”.
W innym ciekawym tekście zatytułowanym „John Milton a wolność słowa” Andrzej Dróżdż naświetla sytuacją w Anglii w połowie XVII stulecia. „W 1644 roku Anglią wstrząsały napięcia społeczne. Kwestia całkowitej wolności druku wywoływała żarliwe spory i protesty ze strony polityków o umiarkowanych poglądach, którym wydawało się, że zniesienie cenzury pogrąży państwo w chaosie. Milton podjął się trudu wytłumaczenia im, że nic takiego nie nastąpi, a jednocześnie – nawiązując do wcześniejszych o dwieście lat rozważań Richardusa de Bury’ego, z równie wzruszającą szczerością składał książkom hołd i użalał się nad ich losem z powodu prześladowań, na jakie są narażone ze strony ludzi okrutnych i niewykształconych. Podczas lektury traktatu Johna Miltona przypominają się żałosne ubolewania ksiąg w »Philobiblonie«, ksiąg cierpiących z powodu lenistwa, ignorancji i głupoty, wojen i brudu. W XIV wieku księgi nie były narażone na prześladowania ze strony cenzorów, dopiero od połowy XVI wieku stali się ich największymi wrogami; skazywali je na niepamięć przez niedopuszczenie do druku, na koszmarne przeróbki, a jakże często, mimo nadania im »licencji«, także i na »śmierć« w płomieniach” .
Oddajmy jednak głos samemu Miltonowi, choćby po to by podziwiać precyzję tej mistrzowskiej retoryki („Areopagitica” uważana jest zresztą za jego najwybitniejszy utwór prozatorski). „Książki nie są jedynie martwymi przedmiotami, lecz zawierają w sobie potencjał życia i mogą działać z mocą równą duszy, która je zrodziła. Zaiste, zawarta jest w nich, jak w fiolce, najczystsza esencja intelektu, którego są potomstwem”. I dalej: „Zabić książkę to niemal jak zabić człowieka: kto zabija człowieka, zabija istotę rozumną, stworzoną na obraz Boga, lecz kto niszczy dobrą książkę, zabija rozum sam w sobie, obraz Boga w samej swej istocie. Niejeden człowiek jest dla tej ziemi ciężarem; dobra książka natomiast to cenna, życiodajna krew najwyższego ducha, która przechowywana i strzeżona jak skarb, daje życie po życiu. Prawdą jest, iż żadna epoka nie jest w stanie przywracać życia – co nie stanowi może wielkiej straty – a przełomowe rewolucje nierzadko doprowadzają do bezpowrotnej utraty odrzuconej prawdy, z braku której błądzą całe narody. Winniśmy zatem starannie rozważyć, jakie działania podejmujemy przeciwko żywym owocom pracy osób publicznych, kiedy niszczymy to bogate życie, które jest w książkach chronione i przechowywane; może się bowiem zdarzyć, iż w ten sposób dopuścimy się swoistego morderstwa lub nawet dojdzie do męczeństwa, a w przypadku całego nakładu jest to już rodzaj masakry. Nie będzie to zniszczenie tylko życia, lecz cios wymierzony w eteryczny piąty pierwiastek – tchnienie samego rozumu – odbierający nie życie, lecz nieśmiertelność”.
John Milton nadawał książkom antropomorficzny charakter, zwracał uwagę na ścisły związek pomiędzy dziełem, autorem i czytelnikiem, stawiając znak równości między krzywdą zadaną książce (wolności słowa) a zadaną człowiekowi (jego intelektowi, pragnieniu poznania, swobodzie ekspresji). „Niezdrowym jadłem nawet najzdrowszy organizm z trudem się pożywi, lecz na tym właśnie polega różnica między pokarmem a książkami, że złe książki ostrożnemu i roztropnemu czytelnikowi służą pod wieloma względami ku pouczeniu i przestrodze, ucząc go odkrywania prawdy i obalania fałszu”. I dalej: „Jeżeli prawdą jest, iż mądry człowiek, niczym pilny poszukiwacz, może odnaleźć złoto w najbardziej zaśmieconym tomie, a głupiec pozostanie głupcem zarówno z najlepszą księgą, jak i bez niej, zaiste nie ma powodu, dla którego mielibyśmy uczonego pozbawiać możliwości poszerzania wiedzy, próbując ograniczyć głupcowi to, co – nawet ograniczone – nie uchroni go przed głupotą. Gdyby bowiem bez wyjątku stosować zasadę nakazującą trzymać z dala od ludzi teksty, które się dla nich nie nadają, powinniśmy, zgodnie z opinią nie tylko Arystotelesa, ale także Salomona i naszego Zbawiciela, nie gwarantować głupcom dostępu do dobrych ksiąg, lecz raczej niechętnie go im udzielać, ponieważ pewnym jest, iż lepszy użytek uczyni mędrzec z byle pamfletu niż głupiec z Pisma Świętego”.
Milton nie obawiał się przeciwstawić głupiemu cenzorowi (także inkwizytorowi – odwołując się do doświadczeń hiszpańskich i włoskich) mądrego czytelnika. Dowodził też, że żaden cenzor nie ma prawa stawiać się ponad autorem dzieła, przewrotnie pisał, że mądry cenzor szybo zaniechałby swego fachu, w zawodzie tym pozostaną tylko karierowicze, służalcy i głupcy. Odwoływał się także do Parlamentu słusznie zwracając uwagę, że cenzura upokarza światłą władzę, bo mądry rząd nie boi się ani krytyki, ani schizmy, ani nowych teorii, zdając sobie sprawę, że z cenzurą czy bez, różnorodność poglądów jest nieunikniona. Różnorodność stanowi o potędze wiedzy, jest motorem zmian, a Anglię chciał Milton widzieć w awangardzie postępu. Jak się okazało, miał po temu prawo.
W swojej obszernej analizie „Areopagitica” Andrzej Dróżdż zauważa: „Prowadzona przez Miltona walka z cenzurą to także walka z ciasnotą poglądów, aprioryzmem, pokładaniem zaufania w twierdzenia nieuzasadnione. Milton odwoływał się w niej do teologii moralnej, ponieważ przeciwnicy cenzury używali właśnie najczęściej argumentów religijnych. Z wezwania św. Pawła »Wszystko badajcie, a co szlachetne – zachowujcie!«, uczynił znaczącą dla siebie dewizę. Dowodził, że skoro Bóg dał człowiekowi wolną wolę, to nie powinniśmy poprawiać jego dzieła. Jeżeli wiara jest świadoma i silna, to nie powinna ulec marnym podszeptom innowierców i heretyków. Zwolennikami cenzury – twierdził – są głównie ci, którzy sami nie są pewni swojej wiary, bądź dają się uwieść grzesznym podszeptom” . Sam Milton zaś pisał: „Podczas gdy niejeden dłużnik i przestępca spokojnie się przechadza bez żadnego nadzoru, nieszkodliwe książki nie mogą ruszyć się na krok bez dozorcy na stronie tytułowej. Zwykłych obywateli nie mniej to obraża, bowiem jeśli tak skutecznie trzymamy nad nimi pieczę, że nie odważymy się pozwolić im nawet na lekturę angielskiego pamfletu, czyż nie świadczy to o tym, iż mamy ich za lekkomyślnych, omylnych i niestałych ludzi, o tak chwiejnej wierze i niewielkim rozumie, że mogą przyjmować jedynie to, czym nakarmi ich cenzor?”.
Wezwanie Johna Miltona nie dotyczyło tylko doraźnej reakcji na dekrety z marca 1643 roku, ale dotykało kwestii fundamentalnych dla rozwoju nieskrępowanej myśli i wciąż aktualnych. „Przed wszystkimi innymi wolnościami, dajcie mi wolność poznawania, wypowiadania się i prowadzenia dysput w zgodzie z własnym sumieniem” – pisał.
Wśród wartości nadrzędnych znalazła się także prawda, a w jej opozycji fałsz. Bo ograniczanie prawdy poprzez ograniczanie swobody wypowiedzi, to wprowadzanie jej przeciwieństwa, to otwieranie wrót dla kłamstwa, dla przemilczeń, dla oportunizmu. Kłamstwo nie służy nikomu, ani postępowej władzy (za jaką uważał Milton angielski Parlament), ani obywatelom. „Prawda znalazła się w niebezpieczeństwie, wyrządzamy jej szkodę wprowadzając cenzurę oraz zakazy i niedowierzając jej sile” – wołał. Prawda wymaga wymiany myśli. „Prawda i nauka nie należą do towarów, na które można wprowadzić monopol”.
Są w „Areopagitica” fragmenty, które brzmią niemalże jak anarchistyczne przesłanie (czyż Milton sam nie był anarchistą?) i wyprzedzają myśl XIX-wieczną na temat roli państwa. „Państwo sprawuje nade mną rządy, lecz nie będzie za mnie myśleć” – pisał i słowa te mogą stanowić niejako motto dla całego dzieła. Myślenie jest bowiem rzeczą prywatną, podobnie jak książki, które mamy zamiar ustawić na swoich regałach, z którymi mamy przyjemność obcować. Zaskakujące, że dziś, w XXI wieku, wciąż nie brakuje osób, które zdają się myśleć inaczej, próbując cenzurować, nadzorować i ograniczać.

Sytuacja polityczna w Anglii od połowy XVII wieku

Lata życia Johna Miltona to wyjątkowo burzliwy okres w historii Anglii, który zaowocował ostatecznie narodzinami monarchii parlamentarnej, a w efekcie angielskiej demokracji. Wcześniej jednak, w 1642 roku król Karol I (panujący w latach 1625-1649) wypowiedział wojnę Parlamentowi. Doprowadziło to do wojny domowej trwającej do 1645 roku, zakończonej klęską króla (został obalony i ostatecznie ścięty) i wielkim sukcesem militarnym Olivera Cromwella, który stał się narodowym bohaterem i miał odgrywać dużą rolę polityczną w państwie w następnych latach, aż do śmierci w 1658 roku. Rządy Cromwella – od 1653 roku noszącego tytuł Lorda Protektora – w coraz większym stopniu zmierzały jednak ku dyktaturze, a Anglia wciąż wstrząsana była wewnętrznymi walkami. Po śmierci Olivera funkcję Lorda Protektora przejął jego syn Richard Cromwell, nie na długo jednak, gdyż już w 1660 roku uchwalono restytucję dynastii Stewartów i koronowano syna Karola I – króla Karola II. W 1661 roku ciało Olivera Cromwella wywleczono z grobu, publicznie powieszono, a potem zakopano w przypadkowym miejscu, do dziś nie wiadomo gdzie. Lata rządów Karola II to dalsze konflikty z Parlamentem, a jednocześnie liczne ustawy ograniczające wpływy kleru w państwie. Karol II zmarł w 1685 roku, jego następcą był Jakub II, ostatni katolicki król Anglii i ostatni, który rządził w sposób absolutny. W trzy lata później wybuchła tzw. Chwalebna Rewolucja (Glorious Revolution), a w 1689 roku uchwalono Deklarację Praw, przyjętą już przez Wilhelma III, wprowadzającą ostatecznie monarchię parlamentarną.

Życie Johna Miltona

John Milton (ur. 9 grudnia 1608 w Londynie, zm. 8 listopada 1674 w Londynie) przeszedł do historii głównie jako autor poematu epickiego „Raj utracony”. Był przede wszystkim poetą, ale także znakomitym publicystą o ostrym piórze i dużym krytycyzmie.
Życiorys Johna Miltona relacjonuje obszernie Wikipedia, gdzie czytamy, że urodził się w rodzinie zamożnego londyńskiego notariusza. Uczęszczał do londyńskiej St. Paul School, a w latach 1624-1632 studiował nauki humanistyczne w Christ’s College w Cambridge. W trakcie studiów poznał kilka języków, w tym grekę i łacinę, w której pisał poezję. Po zdobyciu stopnia naukowego wrócił do rodzinnego domu w Horton, niedaleko Colebrook, w którym spędził pięć kolejnych lat. Po śmierci matki wybrał się w 1638 w podróż po Europie. Najpierw odwiedził Paryż, gdzie spotkał się z Grocjuszem, słynnym ambasadorem królowej Szwecji. Następnie przez Niceę dotarł do Włoch.
Pierwszym znaczącym dziełem Miltona była oda On the Morning of Christ’s Nativity („Hymn na Boże Narodzenie”) z 1629 roku, opisująca upadek pogańskiego świata wraz z narodzeniem Chrystusa.
W latach 1632-1638 kiedy przebywał w Horton, w Buckinghamshire porzucił na dobre myśl o jakiejkolwiek karierze zawodowej, postanawiając poświęcić się nauce i pisaniu. W Horton powstał m.in. dyptyk poetycki L’Allegro („Wesoły”) i Il Penseroso („Zadumany”). Około 1634 roku powstały dramaty poetyckie – niedokończony Arcades oraz Comus. Ostatnim wczesnym dziełem w języku angielskim była pełna aluzji do mitologii dwustuwersowa elegia Lycidas z 1637 roku. Powstanie jej zainspirowała śmierć znanego Miltonowi z Cambridge Edwarda Kinga, młodego uczonego, który zginął w katastrofie morskiej.
W 1638 roku znów pojechał do Włoch, przebywał we Florencji, Rzymie i Neapolu, gdzie zetknął się m.in. z: Galileuszem, Manso (mecenasem Torquato Tasso i Mariniego) i śpiewaczką Leonorą Baroni, której głos opisał jako „głos samego Boga”. Wtedy też powstało pięć sonetów miłosnych ku czci włoskiej damy, poznanej tuż przed powrotem do ojczyzny.
Tymczasem w Anglii trwała walka króla z parlamentem, a Milton zaangażował się w sprawy polityczne. Na okres aż dwudziestu lat, do restauracji monarchii, zamilkł prawie zupełnie jako poeta, powstało wtedy zaledwie kilkanaście sonetów.
Trzydziestopięcioletni Milton ożenił się z szesnastoletnią Mary Powell, wywodzącą się ze spokrewnionej z Miltonami rodziny rojalistów o obcych mu poglądach religijnych i politycznych. Małżeństwo okazało się pomyłką – młoda żona odeszła po pół roku, co sprowokowało Miltona do napisania czterech traktatów na temat rozwodu, którego ówczesne prawo nie uznawało. Wydał je bez zatwierdzenia cenzury, a nawet bez swojego nazwiska na okładce. Sugerował dopuszczalność rozwodu w wypadku wzajemnego niedopasowania małżonków lub bezdzietności. Podczas wojny domowej, w 1645 roku, Mary wróciła jednak do Johna Miltona, który zajął się nią oraz jej rodziną, po tym jak rząd Cromwella skonfiskował jej cały majątek. Urodziła dwoje dzieci i zmarła przy porodzie trzeciego.
W latach 1641 i 1642 ukazało się 5 traktatów o tematyce religijnej, będących przede wszystkim purytańską krytyką katolicyzmu. Najważniejsze z nich to Of Reformation Touching Church Discipline in England („O reformacji kościoła w Anglii”) i The Reason of Church Government Urged Against Prelaty („Racja istnienia rządu kościelnego”). W 1644 roku wydana została broszura Education, mówiąca o konieczności reformy państwowych uniwersytetów, oraz „Areopagitica”.
Milton pracował u boku Cromwella, który mianował go sekretarzem do spraw korespondencji zagranicznej (w języku łacińskim) przy Radzie Państwa. W tym okresie, po egzekucji Karola I w 1649 roku, powstała m.in. broszura Pro populo anglicano defensio („Obrona narodu angielskiego”). Żmudna praca w kancelarii doprowadziły Miltona w 1657 roku do ślepoty.
W tym samym roku po raz drugi się ożenił – z Catharine Woodcock, która zmarła przy urodzeniu dziecka 15 miesięcy później.
Upadek dyktatury Cromwella i restauracja monarchii w osobie Karola II w 1660 roku spowodowały przejściowe trudności w życiu Miltona – „pierwszego pióra” rewolucji. Udało mu się jednak powrócić do spokojnego życia i do poezji, u boku trzeciej żony – Elisabeth Minshull oraz córek. Czytały one ociemniałemu poecie książki i spisywały dyktowane przez niego utwory.
Owoce dojrzałej twórczości Miltona to opublikowany w 1667 roku wielki poemat epicki Paradise Lost („Raj utracony”) oraz Paradise Regained („Raj odzyskany”) i napisana w tradycji Sofoklesa tragedia Samson Agonistes („Samson walczący”) – oba utwory z 1671 roku.
Milton, a w szczególności jego „Raj utracony”, był inspiracją dla wielu twórców, m.in. Williama Blake’a, Percy Bysshe Shelleya, Williama Wordswortha. Operę „Raj utracony” stworzył w 1978 roku Krzysztof Penderecki.
Twórczość Johna Miltona przekładali na język polski m.in.: Jacek Przybylski, Franciszek Ksawery Dmochowski, Władysław Bartkiewicz, Konstanty Ildefons Gałczyński, Jan Kasprowicz, Aleksander Mierzejewski, Jerzy Pietrkiewicz, Czesław Miłosz i Maciej Słomczyński. Obecne tłumaczenie „Areopagitica” jest pierwszym pełnym jakie ukazuje się po polsku.

Wstęp zatytułowany "W imię wolności", pochodzi z wydanej właśnie po polsku książki Johna Miltona, do kupienia w wydawnictwie Jirafa Roja.

Komentarz dla “Areopagitica

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pole komenatarz jest wymagane.

Zobacz ostatnie wpisy

23 września 2018 o godz. 08:57

Kartka ze Speyside – Heilan coo

SONY DSC

Szkoci mówią na nie Heilan coo, cudzoziemcy Hippie cow. Mają długą grzywkę i leniwe miny. Nie dają zbyt dobrego mleka. Hoduje się je na mięso. Szkoda, bo miło wyglądają jak są żywe. Potem już mniej miło. Przywędrowały z Hebrydów. Wzmianki o nich pochodzą już z VI wieku. W czarnej wersji nazywają się w Szkocji Kyloe i jedna taka czarna krowa z grzywką znajdzie się na okładce najbliższego numeru „Aqua Vitae”.

22 września 2018 o godz. 09:42

Kartka ze Speyside – Dunnottar Castle

Dunnottar Castle (37)

Kiedy spytać Szkota, dlaczego nie czuje pokrewieństwa z Irlandczykami, choć to podobna kultura, podobny język i podobne zamiłowanie do spokojnego wiejskiego życia ze szklaneczką whisky, odpowie, że z Irlandczykiem w ogóle nic go nie łączy, bo oni są celtami, a Szkoci to piktowie. Dla mnie tyle samo w tym sensu, co w stwierdzeniu, że nic mnie nie łączy z ludźmi z południa Polski, bo oni to Wiślanie, a my to Polanie. Ale tak całkiem serio, kulturowa tożsamość w Szkocji i Irlandii jest bardzo wysoka, a nawiązania do kultury piktów i celtów są jej częścią.

21 września 2018 o godz. 09:24

Kartka ze Speyside – Benromach

_DSC8756

Niewielka szkocka gorzelnia whisky, działająca w regionie Speyside, w miasteczku Forres od 1898 roku. Wielokrotnie zmieniała właścicieli, a w latach 1983-1998 stała zamknięta. Obecnie jest własnością Gordon & MacPhail. Używają głównie torfowanego jęczmienia, o poziomie natorfienia 12 ppm i 47 ppm, a także nietorfowanego jęczmienia organic. Kadź zacierna ma pojemność 1,5 tony. Mają 13 kadzi fermentacyjnych z sosny oregońskiej, stosują dwa rodzaje fermentacji – krótsza trwa 62-67 godzin, wydłużona – 110 godzin, stosują drożdże browarnicze. Alembik pierwszej destylacji ma pojemność 7500 l, drugiej destylacji – 4250 l. Alembiki Forsyths z zewnętrznym kondensatorem. Odbierają alkohol o mocy 70%, przed wlaniem do beczek obniżają moc do 63,5%. Cały proces produkcji jest sterowany ręcznie. Rocznie produkują ok. 700 tys. l alkoholu. Destylarnia ma w swoich magazynach ok. 18 tys. beczek. Używają tylko beczek first fill po bourbonie, poza tym beczek po sherry z bodegi Williams & Humbert, a do whisky z jęczmienia organic – dziewiczych beczek z białego dębu z Missouri. W 2018 roku uruchomili osobną mikro-destylarnię, w której produkują gin Red Door.

20 września 2018 o godz. 08:37

Kartka ze Speyside – Glen Moray

SONY DSC

Glen Moray to ogromna destylarnia whisky ze Speyside, powstała w 1897 nad brzegiem rzeki Lossie, na przedmieściach Elgin, w ostatnich latach całkowicie przebudowana do przemysłowych rozmiarów. Wcześniej, od 1828 roku, w tym samym miejscu działał browar West Brewery. Zaczynali z jedną parą alembików, które zrobiono z przebudowanych kadzi warzelniczych. Te stare alembiki przepadły w pożarze. Kilkakrotnie zamykana, kilkakrotnie też zmieniała właścicieli. W 1920 roku przejęta przez spółkę Macdonald & Muir (ówczesnego właściciela Glenmorangie). Przebudowana w 1958 roku, w 1979 roku wprowadzono dwa nowe alembiki. Pod koniec lat 70. zaprzestano własnego słodowania. W 2008 roku właścicielem Glen Moray został francuski potentat na rynku alkoholowym, grupa La Martiniquaise. Obecnie rocznie produkują 5 mln l alkoholu. Gigantyczne kadzie fermentacyjne, a jest ich 14, usytuowane są na zewnątrz. Z jednego zacieru robią ok. 52 tys. l przefermentowanego alkoholu, stalowa kadź zacierna ma pojemność 11 ton. Fermentacja jest dość krótka, trwa 60 godzin, alkohol ma 8,5%. Po przebudowie w 2016 roku alembiki pierwszej destylacji są w innym budynku niż drugiej, nie działają w parach. Te do pierwszej destylacji mają bardzo nietypowy kształt, szyja jest odwrócona do przodu, przed każdym alembikiem jest podwójny kondensator, który nie wpływa wprawdzie na czas destylacji czy moc alkoholu, ale daje oszczędność energii. Wszystko jest sterowane komputerowo, pierwsza destylacja trwa ok. 5 godzin i daje alkohol o mocy ok. 25%. Nowe alembiki powstały we Frili, sprowadzono je z Włoch. W drugim budynku jest dziewięć alembików. Sześć Forsyths, z czego trzy kiedyś działały jako wash stills w parach ze spirit stills. Przerobiono je na spirit stills, dodano jeszcze trzy włoskie, więc teraz serce destylarni wyposażone jest w aparaty o różnej pojemności, różnych kształtów. Moc alkoholu po drugiej destylacji to 72%. Firma dysponuje też starą kadzią zacierną i pięcioma starymi kadziami fermentacyjnymi. Być może będą w przyszłości wykorzystywane do eksperymentalnych edycji. Planowane jest dodanie jeszcze dwóch alembików i zwiększenie produkcji nawet do 9 mln l (przed inwestycją La Martiniquaise moce produkcyjne wynosiły 2,2 mln l rocznie). Glen Moray ma obecnie 12 magazynów, w których leżakuje whisky w ok. 140 tys. beczek. Visitors center rocznie odwiedza ok. 24 tys. osób. Na miejscu można spróbować kilku specjalnych edycji whisky, które pokazują potencjał destylarni (np.: Glen Moray 1998 PX Finish, Glen Moray 2010 Peated PX Finish czy Glen Moray 120th Aniversary Edition).

19 września 2018 o godz. 09:19

Kartka ze Speyside – Glenury Royal

_DSC8659

Już nieistniejąca destylarnia whisky z Highlands, pojedyncze butelki jeszcze można dostać, np. czterdziestoletnia Glenury Royal wydestylowana w 1970 roku. Powstała w 1825 roku i – jak piszą kronikarze – od początku była pechowa. Kilka tygodni po jej uruchomieniu wybuchł pożar, który zniszczył ja niemal doszczętnie. Zdarzył się też nieszczęśliwy wypadek, jeden z robotników zginął podczas pracy, wpadł do kadzi. Założył ją w Stoneheaven kapitan Robert Barclay Allardice, ciekawa postać – parlamentarzysta, biegacz i bokser. Była to jedna z trzech destylarni, którym król Wilhelm IV pozwolił posługiwać się w nazwie określeniem „królewska” (Royal). Kolejnymi właścicielami Glenury byli: William Richie (w latach 1857-1928), spółka Glenury Distillery Co. (1936-1938), Associated Scottish Distillers (1938-1940), American National Distillers (1940-1953) oraz Distillers Company Limited (od 1953 roku do końca). Miała okresy przestoju, np. w latach 1852-1858 czy 1940-1945. Destylarnię zamknięto w 1983 roku, częściowo wyburzono, częściowo przebudowano, dziś w jej miejscu stoi osiedle mieszkaniowe.

18 września 2018 o godz. 08:54

Kartka ze Speyside – Auchinblae

_DSC8646

Niewiele wiadomo o destylarni whisky Auchinblae, ulokowanej przy Burn Street w Auchenblae (Aberdeenshire). Powstała w 1895 roku w miejscu młyna Den Mill, starszego o sto lat. Zapewne już wcześniej pędzono tu alkohol, ale bez licencji. Przebudowę młyna i pagodę słodowni projektował słynny architekt tamtych czasów, Charles C. Doig. Należała do lokalnej spółki kapitałowej Auchinblae Distillery Company Ltd. Jak ustalił Brian Townsend, autor znakomitej książki „Scotch Missed”, była wyposażona w cztery kadzie fermentacyjne o pojemności 6000 galonów każda oraz jedna parę alembików (wash still miała 1500 galonów, spirit still wiadomo tylko, że była mniejsza. Pierwszy jej menadżer wcześniej pracował w Ord Distillery. W 1916 roku przejęta przez spółkę Macdonald Greenlees, która miała też pobliską destylarnię Stronachie.

17 września 2018 o godz. 08:14

Kartka ze Speyside – wizyta w Fettercairn

_DSC8621

Fettercairn to destylarnia z Higlands, powstała w 1824 roku, założona przez Sir Alexandra Ramsaya, który był jej właścicielem zaledwie przez sześć lat. Z powodu długów odsprzedał ją wraz z posiadłością ziemską Fasque Estate kupcowi Johnowi Gladstone. Przebudowana po pożarze w 1887 roku. W latach 1926-1939 zamknięta. Jej pracę wznowił nowy właściciel, kilkakrotnie zresztą się zmienił w następnych latach, aż w 1974 roku przejęła ją spółka Whyte & Mackay, która zarządza do dziś marką i zasobami whisky, wykorzystując znakomitą część produkcji Fettercairn do swoich blendów. W latach 60. XX wieku zaprzestano samodzielnego słodowania jęczmienia. W 1966 roku podwojono moce produkcyjne – z dwóch do czterech alembików. Aparaty do pierwszej destylacji wash stills mają pojemność po 17274 l, a spirit still jeden ma 13638 l, drugi – 11819 l. Spirytus odbierany jest z mocą 68%, do beczek trafia z mocą 63,5%, druga destylacja trwa sześć godzin. Kadź zacierna ma pojemność 5 ton, robią 24 zaciery tygodniowo. Jako jedni z nielicznych w Szkocji używają karmelizowanego słodu do niektórych edycji whisky. Jest tu jedenaście kadzi fermentacyjnych z sosny oregońskiej o pojemności po 25 tys. l każda. Fermentacja jest dość szybka, trwa 52-55 godzin. W 1989 roku otwarto centrum dla odwiedzających. Mają 13 magazynów, a w nich ok. 40 tys. beczek. Beczki po bourbonie wykorzystywane są tylko raz, potem są odsprzedawane, używają też m.in. beczek po sherry, porto czy po bordoskich winach.

16 września 2018 o godz. 20:33

Róbrege dla Brylewskiego

41556897_2151483198255546_9036314992659398656_o

29 września odbędzie się koncert pod hasłem Róbrege, dedykowany pamięci Roberta Brylewskiego. Wystąpią: Paweł Sky & nowy+eren 101% improwizacji, Ziggie Piggie & goście, Armia, Maleo Reggae Rockers & goście, Izrael & goście, Joint Venture Sound System gra Brylewskiego. Impreza odbędzie się w namiocie pod Pałacem Kultury i Nauki (od strony ul. Świętokrzyskiej).Wstęp – 30 zł, start – godz. 17.00.

16 września 2018 o godz. 09:00

Kartka ze Speyside – Royal Lochnagar

Royal Lochnagar11

Royal Lochnagar jest pięknie położona, w dolinie rzeki Dee, na tym samym jej brzegu, co królewska letnia rezydencja, zamek Balmoral. Bliskość zamku i królewskich ogrodów sprawia, że destylarnia jest chętnie odwiedzana przez turystów, pomimo tego, że sama whisky nie jest dobrze znana. Marka należy do Diageo. Jest to niewielka destylarnia, o iście królewskim charakterze, co jest podkreślane co chwila podczas wizyty. Niestety, jak we wszystkich destylarniach Diageo, nie wolno podczas zwiedzania robić zdjęć.

15 września 2018 o godz. 09:15

Kartka ze Speyside – Allt-á-Bhainne

_DSC8587

Zbudowana w 1975 roku w Glenrinnes (region Speyside) nowoczesna destylarnia whisky, powstała na potrzeby ówczesnego potentata na światowym rynku alkoholowym – Seagrams, podobnie jak zbudowana dwa lata wcześniej siostrzana gorzelnia Braeval. Koszt uruchomienia destylarni wyniósł 2,7 mln funtów, a w 1989 roku dokonano kolejnych inwestycji, podwajając liczbę alembików do czterech i moce produkcyjne do ok. 4 mln l whisky rocznie. Od 2001 roku jest własnością Pernod Ricard, bezpośrednio zarządza nią Chivas Brothers. W latach 2002-2005 stała zamknięta. Proces produkcji jest do tego stopnia zautomatyzowany, że destylacją może zajmować się tylko jedna osoba. Dziwna nazwa Allt-á-Bhainne to po gaelicku „Palone mleko”. Ta mało znana koneserom single malt whisky destylarnia od początku działa głównie na potrzeby zestawiania blendów Chivas Regal. Co ciekawe, dysponuje bardzo niewielkim magazynem do składowania whisky, dlatego część jej produkcji – głównie ta oferowana jako single malt – dojrzewa w magazynach na wyspie Islay, dzięki czemu uzyskują charakterystyczny słony smak. Połowa produkowanej w Allt-á-Bhainne whisky robiona jest z lekko torfowanego (10 ppm) słodu, reszta z nietorfowanego.